16 Oct 2026
Jak powstała „Lalka” Bolesława Prusa
29 września 1887 roku czytelnicy „Kuriera Codziennego” dostali pierwszy odcinek powieści, która dziś jest jedną z najważniejszych polskich książek. W tym odcinku opowiadam, kim był Aleksander Głowacki, czyli Bolesław Prus: chłopak, który jako piętnastolatek uciekł do powstania, niedoszły naukowiec i jeden z najpopularniejszych felietonistów Warszawy.
Dowiecie się, skąd wziął się tytuł „Lalka” i co ma z nim wspólnego proces o skradzioną zabawkę. Dlaczego druk powieści stanął na kilka miesięcy, a gazeta łatała dziurę opowiadaniem Sienkiewicza. Jak Prus opisał Paryż, w którym nigdy nie był. I dlaczego zakończenie do dziś budzi spory. Na koniec: od filmu Wojciecha Jerzego Hasa po dwie nowe ekranizacje z 2026 roku.
Wybrane źródła:
„Lalka” Prusa. Wszystko zaczęło się od kryminalnej zagadki (https://polskieradio24.pl/historia/lalka-prusa-wszystko-zaczelo-sie-od-kryminalnej-zagadki) (Polskie Radio 24)
O powstaniu Lalki (https://lalkaprusa.wordpress.com/2012/09/28/o-powstaniu-lalki/) (blog „Lalka Bolesława Prusa”)
Lalka (powieść) (https://pl.wikipedia.org/wiki/Lalka_(powie%C5%9B%C4%87)) (Wikipedia)
„Lalka” była serialem już w XIX wieku (https://www.national-geographic.pl/historia/lalka-byla-serialem-juz-w-xix-wieku-czytelnicy-wyrywali-sobie-gazety-z-rak-i-modlili-sie-za-bohaterow/) (National Geographic Polska)
136 lat temu ukazał się pierwszy odcinek powieści Lalka (https://www.twoje-miasto.pl/art-ciekawostki-i-historia/136-lat-temu-ukazal-sie-i375824) (twoje-miasto.pl)
B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej (http://hamlet.edu.pl/prus-slowko) (Serwis Humanistyczny Hamlet)
Szare dnie i krwawe godziny, czyli Wokulski w Paryżu (https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/DGcdD3DPJ) (Zintegrowana Platforma Edukacyjna)
Bolesław Prus (1847–1912) (https://dzieje.pl/postacie/boleslaw-prus-1847-1912) (dzieje.pl)
Bolesław Prus czyli Aleksander Głowacki (https://portalpolonii.pl/historia/artykuly_historia.php?id=460) (Portal Polonii)
Stefan Godlewski i tablice na Krakowskim Przedmieściu (https://whu.org.pl/2025/07/31/stefan-godlewski-i-tablice-na-krakowskim-przedmiesciu/) (whu.org.pl)
Lalka 2026 – serial Netflixa czy film kinowy? (https://historia.org.pl/2026/08/09/lalka-2026-film-czy-serial-netflixa-daty-premier-obsada-i-najwazniejsze-roznice/) (historia.org.pl)
Lalka (film 2026) (https://pl.wikipedia.org/wiki/Lalka_(film_2026)) (Wikipedia)
Muzyka: Abydos_Music (Jérôme Chauvel), pixabay.com/pl/users/abydos_music-27178115 (https://pixabay.com/pl/users/abydos_music-27178115/)
Źródła
„Lalka” Prusa. Wszystko zaczęło się od kryminalnej zagadki (https://polskieradio24.pl/historia/lalka-prusa-wszystko-zaczelo-sie-od-kryminalnej-zagadki) (Polskie Radio 24): pochodzenie tytułu.
O powstaniu Lalki (https://lalkaprusa.wordpress.com/2012/09/28/o-powstaniu-lalki/) (blog „Lalka Bolesława Prusa”): notka w „Gazecie Polskiej” z 9 lutego 1887, proces w Brnie.
Lalka (powieść) (https://pl.wikipedia.org/wiki/Lalka_(powie%C5%9B%C4%87)) (Wikipedia): „Trzy pokolenia”, daty druku, przerwa w druku, zmiana nazwiska Moraczewskiego, wydanie 1890.
The Doll (Prus novel) (https://en.wikipedia.org/wiki/The_Doll_(Prus_novel)) (Wikipedia): daty pierwodruku, proces w Brnie.
„Lalka” była serialem już w XIX wieku (https://www.national-geographic.pl/historia/lalka-byla-serialem-juz-w-xix-wieku-czytelnicy-wyrywali-sobie-gazety-z-rak-i-modlili-sie-za-bohaterow/) (National Geographic Polska): przerwa w druku, nakład, prośby redakcji.
Lalka opracowanie (http://zanotowane.pl/225/5935/) (zanotowane.pl): przerwy w druku w 1888 roku, prośby redakcji, „Ta trzecia” Sienkiewicza.
Co oznacza tytuł „Lalka”? (https://tvn.pl/filmy/co-oznacza-tytul-lalka-w-powiesci-boleslawa-prusa-st9241616) (TVN): wypowiedź Prusa z 1890 roku o pannie Izabeli.
Szare dnie i krwawe godziny, czyli Wokulski w Paryżu (https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/DGcdD3DPJ) (Zintegrowana Platforma Edukacyjna): pierwszy pobyt Prusa w Paryżu w 1895 roku.
Powiadam tobie, cud, nie miasto! Paryż w „Lalce” (https://repozytorium.ukw.edu.pl/bitstream/handle/item/6092/Powiadam%20tobie,%20cud,%20nie%20miasto!%20-%20Pary%C5%BC%20w%20Lalce%20Boles%C5%82awa%20Prusa.pdf?sequence=1&isAllowed=y) (Magdalena Czachorowska, UKW): trasa podróży z 1895 roku, most na Sekwanie.
Obraz Paryża w Lalce (https://klp.pl/lalka/a-10730.html) (klp.pl): Paryż z map i przewodników.
Bolesław Prus (1847–1912) (https://dzieje.pl/postacie/boleslaw-prus-1847-1912) (dzieje.pl): Białka, więzienie, praca u Lilpopa i Raua, fotografia.
Patron szkoły: Bolesław Prus (https://pspmircze.superszkolna.pl/cms/13992/patron_szkoly_podstawowej) (SP w Mirczu): śmierć rodziców, artykuł „O elektryczności”.
Bolesław Prus (https://en.wikipedia.org/wiki/Boles%C5%82aw_Prus) (Wikipedia): data bitwy pod Białką, pseudonim od herbu.
Bolesław Prus czyli Aleksander Głowacki (https://portalpolonii.pl/historia/artykuly_historia.php?id=460) (Portal Polonii): „Nowiny”, studia, lęk przestrzeni.
Satyryczna publicystyka Bolesława Prusa (https://zpe.gov.pl/pdf/PCK01YyOa) (Zintegrowana Platforma Edukacyjna): „Kroniki tygodniowe” od 1875 roku.
Stefan Godlewski i tablice na Krakowskim Przedmieściu (https://whu.org.pl/2025/07/31/stefan-godlewski-i-tablice-na-krakowskim-przedmiesciu/) (whu.org.pl): tablice Wokulskiego i Rzeckiego z 1937 roku.
Domy z „Lalki” Bolesława Prusa (https://www.wbp.wroc.pl/wbp/index.php/pl/?option=com_content&view=article&id=3900) (Dolnośląska Biblioteka Publiczna): odtworzenie tablicy po wojnie.
Lalka – serial (https://thetvdb.com/series/lalka/allseasons/official) (TheTVDB): emisja serialu Bera od 1978 roku.
Lalka 2026 – serial Netflixa czy film kinowy? (https://historia.org.pl/2026/08/09/lalka-2026-film-czy-serial-netflixa-daty-premier-obsada-i-najwazniejsze-roznice/) (historia.org.pl): daty premier obu ekranizacji z 2026 roku.
Lalka (film 2026) (https://pl.wikipedia.org/wiki/Lalka_(film_2026)) (Wikipedia): obsada, czas trwania, powrót Marka Kondrata.
Lalka – recenzja filmu (https://naekranie.pl/recenzje/lalka-recenzja-filmu) (naekranie.pl): serial jako luźna interpretacja, film bliższy książce.
136 lat temu ukazał się pierwszy odcinek powieści Lalka (https://www.twoje-miasto.pl/art-ciekawostki-i-historia/136-lat-temu-ukazal-sie-i375824) (twoje-miasto.pl): przerwa w druku po wyjeździe do Nałęczowa.
B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej (http://hamlet.edu.pl/prus-slowko) (Serwis Humanistyczny Hamlet): polemika ze Świętochowskim, „Kurier Codzienny” 1890.
Samobójstwo, ucieczka czy nowy wynalazek? (https://zero.pl/news/co-sie-stalo-z-wokulskim-trzy-teorie-zakonczenia-lalki-prusa) (zero.pl): zarzuty Świętochowskiego wobec kompozycji.
Lalka – streszczenie (https://klp.pl/lalka/a-5415-6.html) (klp.pl): scena w Skierniewicach, dróżnik Wysocki
