E puer Wierder iwwer Wierder

About E puer Wierder iwwer Wierder

D'Lëtzebuerger Sprooch ënner d'Lupp geholl. An all Episod steet en neit Wuert am Fokus.

Publisher

Radio 100,7

Category

news

Language

lb

Explicit

Yes

First episode

16 Sept 2024

Latest episode

2 Nov 2026

Latest episodes

102 episodes in the feed.

1. 

   2 Nov 2026

   ech wëll

   Haut geet et ëm zwee ganz kleng Wierder, déi am Lëtzebuergeschen erstaunlech vill kënnen. A mir klären, firwat een op d'Fro „Gi mer nach eng Pizza iessen?“ ganz einfach äntwere kann: „Ech wëll.“ S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis, wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit, „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Sees de eis direkt d'Wiwi-Wuert vun haut? C: Ech wëll! S: Ech wëll? Dat kléngt elo bal no enger Hochzäit. C: Jo, do hofft een natierlech ganz besonnesch op de "Jo, ech wëll"! Mee ech mengen en anert ech wëll. Haut sinn et direkt zwee WiWi-Wierder: „ech wëll“. Also stell der vir, ech froen dech: „Gi mer den Owend nach eng Pizza iessen?“ An du sees: S: Ech wëll. C: Perfekt. An elo hu mer schonn eppes gemaach, wat am Lëtzebuergesche komplett normal kléngt, wat awer zum Beispill am Däitschen esou net funktionéiert. Do kanns de op „Wollen wir heute Abend Pizza essen?“ net einfach „Ich will“ äntweren, wann s de „ja, gerne“ oder „von mir aus“ mengs. S: Stëmmt. Mee am Lëtzebuergesche fält engem guer net op, datt dat speziell ass. C: Fir eis ass ech wëll eng ganz normal positiv Reaktioun: Solle mer nach ee Patt drénken? Ech wëll. Solle mer eng nei Kusch eraussichen? Ech wëll. Et ass meeschtens eng liicht Zoustëmmung, woubäi den Toun an de Kontext relevant sinn. S: A wou kënnt dee Gebrauch hier? C: Eng interessant Parallel fënnt een do am Franséischen: moi, je veux bien. Dat ka genee esou eng Zoustëmmung ausdrécken. Dat hei ass elo eng intressant Zort vu Sproochkontakt. Meeschtens mierke mer jo bei Wierder wéi 'Friteuse' virun 2 Wochen, dass mer eppes aus dem Franséischen iwwerhuelen. Heiansdo kann awer och just eng Bedeitung oder Struktur souzesoen als Virlag déngen. Weess de, bei engem direkte Léinwuert wéi Coiffeuse oder Chauffer erkennt een dacks nach d'Form vun der anerer Sprooch. Bei "ech wëll" ass awer alles Lëtzebuergesch: ech ass Lëtzebuergesch, wëll ass Lëtzebuergesch. Dat Interessant läit am Gebrauch vun der ganzer Konstruktioun. Esou Fäll kënne mer als Léinprägung oder méi spezifesch als semantesch oder strukturell Aflëss duerch Sproochkontakt beschreiwen. S: Dat heescht, et gëtt näischt Franséisches ze héieren, mee hannendrun kéint awer Franséisch stiechen. C: Genee. An dat ass eppes, wat ech um Lëtzebuergesche besonnesch spannend fannen. Sproochkontakt bedeit eben net nëmmen, datt mer franséisch Wierder iwwerhuelen. De Kontakt ka vill méi subtil sinn. An wëllen huet nach eng zweet Eegenschaft, déi interessant ass, wann een op Däitsch wiesselt. S: Wat dann? C: Wa mir op Lëtzebuergesch soen „Ech wëll eng Glace“ oder „Ech wëll eng Glace iessen“, dann ass wëllen fir eis ganz normal. Am Däitsche gëtt et awer nieft wollen och möchten: Ich will ein Eis an ich möchte ein Eis sinn net pragmatesch identesch. Ich will ka vill méi direkt oder staark wierken. Dat wierkt souguer bal onhéiflech a fuerdernd. S: An do kann ee sech als Lëtzebuerger séier verdoen. C: Jo, well ee ganz natierlech säi lëtzebuergesche Gebrauch mat an dat Däitscht hëlt. Dat ass och Sproochkontakt, just an déi aner Richtung: Strukturen a Gebrauchsweisen aus enger Sprooch kënnen eis beaflossen, wa mer eng aner schwätzen. S: Du hues gesot, wëllen wier och grammatesch interessant. C: O jo! Wëllen ass e Modalverb. An d'Modalverbe sinn eng ganz speziell Grupp, fir net ze soe meng Liblingsgrupp! Dozou gehéieren ënner anerem wëllen, kënnen, mussen, sollen an däerfen. Déi sinn net nëmme wichteg fir d'Bedeitung, mee behuelen sech och grammatesch speziell. Kuck emol op déi éischt Persoun. Bei ville lëtzebuergesche Verbe gesäit een do eng Endung: laachen → ech laach-en,
kucken → ech kuck-en
schneiden → ech schneid-en. Mee: wëllen → ech wëll. Net ech wëll-en. Donieft kann ee Modalverben net an de Passiv setzen a se hunn och nach e richtege Preteritum, wat just nach fir ronn 40 Verben am Lëtzebuergeschen de Fall ass, well ca. 6000 déi Form ofgebaut hunn: ech wollt. An nach lauter Saachen, déi ech hei all net opziele kann a fir déi ech warscheinlech och gär eng Tafel hätt, fir se am Detail ze beschreiwen! S: A weess de, wat ech elo wëll? C: So mer. S: Eng Glace! C: Ech wëll. Glace geet ëmmer, och am November! Mee kuck, lo hate mer an deenen zwee klenge Wierder direkt Sproochkontakt, Bedeitung a Grammaire, de WiWi-Hattrick. S: An nach eng Futtball-Metapher! Mir soen der merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

2. 

   19 Oct 2026

   Friteuse

   Dës Kéier geet et ëm Fritten, Friteusen an d’Fro, firwat eng Kichemaschinn eigentlech eng feminin Endung huet. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis, wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit, „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis dann haut matbruecht? C: Haut fänken ech mat engem Witz un. Weess de, wat mech traureg mécht? S: Nee? C: Püree. S: Firwat dann dat? C: En hätt jo och eng Portioun Fritte kënne ginn! S: Oje! Dat ass awer e ganz spezielle Witz. C: Ech hu jo net gesot, datt e gutt wier! Mee en huet e Virdeel: E féiert eis direkt bei d’Theema. Haut geet et nämlech ëm Fritten, méi genee ëm d'Wuert Friteuse! S: Dat ass schonn e Sujet, mat deem ee vill Leit glécklech maache kann. C: Absolut. A sproochlech ass en och interessant. D’Wuert Fritt oder Fritten kënnt – wéi vill Leit et vläit wëssen – aus dem Franséischen, vu pommes frites. Frites heescht einfach „frittéiert“. Déi Däistch soen dann alt "Pommes" oder "Fritten". An et sinn natierlech keng Äppel, mee d'Erdäpfel, d'pommes de terre, aus dem Buedem. An du hues jo och d'Bezeechnung French fries, wou de Lien mam Franséische kloer ass. Anscheinend sinn d'French Fries an England just déi laang an dënn, an déi aner sinn dann d'Chips wéi bei Fish 'n Chips. Korrekt? S: _____ C: An engem klenge Buch iwwer d'Geschicht vun der Fritt hat ech och gelies, dass den Thomas Jefferson, 3. President vun den USA, schonn am Joer 1802 frittéiert Grompere kritt huet! Mee zréck bei d'Konscht vum Frittéieren, dat ass eng Method, bei där eppes a waarmem Ueleg oder Fett gegaart gëtt. S: Elo géifen d’Chemikerinnen an d’Chemiker eis wahrscheinlech eng hallef Stonn erklären, wat do alles geschitt. C: Dat ka gutt sinn! Mee ech sinn éischter fir d'Sprooch zoustänneg. An do stellt sech eng aner Fro: Wéi heescht eigentlech deen Apparat, mat deem een d’Fritte mécht? S: D’Friteuse. C: Richteg. An dat Wuert fannen ech sou spannend. Well: wann een op d’Endung kuckt, op -euse, da kommen engem direkt Wierder an de Kapp wéi Coiffeuse, Serveuse oder Danseuse. Dat si meeschtens Persounebezeechnunge fir Fraen. S: Stëmmt. Un eng Maschinn denkt een do éischter net. C: Eeben. An am Lëtzebuergeschen oder am Däitsche sinn Apparater awer dacks maskulin: e Mixer, e Staubsauger, e Schredder, en Häcksler. Déi gesinn dann esou aus wéi männlech Persounen, déi eppes maachen: e Bäcker, e Schwëmmer, e Kënschtler. Déi heeschen dann Nomen agentis, den -er weist, dass eng Persoun eppes mécht. An déi aner er-Forme wéi bei "Mixer", dat sinn Nomen instrumenti, well den -er markéiert, dass et en Apparat ass, deen eppes mécht. An dat ass do eeben eng maskulin Endung. Am Franséischen ass dat anescht, do hu mer eng feminin Endung – flott, nee? Do kann d’Endung -euse och fir Maschinne benotzt ginn, do ass dann den -euse zoustänneg fir en Nomen instrumenti. Eng tondeuse ass eng Méimaschinn, eng agrafeuse ass en Tacker, an eng friteuse ass eng, jo, Frittemaschinn, oder wéi mir et och soen: eng Friteuse. S: Dat heescht, mir hunn do tel quel eng franséisch Wuertbildung iwwerholl. C: Wéi sou oft dat ganzt Wuert, jo. Do ass de Lien dann oft mat "machine" ze gesinn, déi och feminin ass, also eng "machine à tondre" ass dono "la tondeuse". Mee et gëtt och maskulin Substantiver am Franséischen, fir Maschinnen ze bezeechnen, wéi le congélateur oder le moteur. Ech muss awer nach eppes zouginn. Bei der Preparatioun vun dëser Episod iwwer d'Friteuse hunn ech selwer bei der Schreifweis gezéckt. S: Dat berouegt mech elo awer! C: Jo, well ech hätt spontan *Fritteuse mat zwee T geschriwwen. Warscheinlech well ech direkt u Fritten denken. Mee d’Wuert hält sech méi no un d’Franséischt: friteuse. An dofir schreiwe mer op Lëtzebuergesch Friteuse mat engem eenzegen T. S: Also souguer eng Orthografie-Proff iwwerpréift heiansdo e Wuert. C: Selbstverständlech! Dat ass ganz normal. Besonnesch bei Wierder, déi een net all Dag schreift. Ech war och kuerz am Modus: „Moment emol, wéi ass et dann elo richteg?“ S: Also: Friteuse mat engem T. C: Genee. An dofir ass haut d’Moral vun der Geschicht: Net nëmmen d’Fritten, mee och d’Schreifweis däerf een heiansdo nach eng Kéier kontrolléieren. S: Mir soen der villmools Merci fir haut, Caroline, a freeën eis op déi nächst Kéier. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

3. 

   12 Oct 2026

   Kabes

   Haut geet et ëm Kabes. An do stécht méi dran ewéi Vitaminnen: Mir fanne raus, firwat am Kabes e Kapp stécht, wat Kohl mat de Réimer ze dinn huet a firwat Lëtzebuerger Kabes schwätzen, wärend Fransousen Zaloten erzielen. S: D’Caroline Döhmer ass Proff fir lëtzebuergesch Grammaire an Orthografie op der Uni Lëtzebuerg an erzielt eis – wéi den Numm vun der Emissioun et scho verréit – „e puer Wierder iwwer Wierder“. Gudde Mëtteg, Caroline! C: Moien alleguer, moie Simon! S: Wat hues de eis haut fir e Wuert matbruecht? C: Ma, ech hunn op Social Media eng Annonce vum Landwirtschaftsministère gesinn iwwer Geméiszorten, déi grad Saison hunn. An do sinn ech beim Kabes hänke bliwwen. Net just well ech elo hei Ernärungstipps wëll ginn, mee well Geméis heiansdo immens flott Wuertgeschichten huet. An dofir ass eist WiWi-Wuert haut: Kabes. S: Also gëtt WiWi elo zum Feel-good-Ernärungspodcast? C: Jo, fir ongeféier siechzeng Sekonnen! Mee Kabes ass effektiv en typescht Hierscht- a Wantergeméis. Mee vill méi spannend fannen ech, datt Kabes an den däitsche Kohl zwou verschidde sproochlech Geschichten erzielen. Mee si hunn eppes gemeinsam: Béid kommen aus dem Latäin! Fänke mer mam däitsche Kohl un: Am Alhéichdäitschen ass am 8. Joerhonnert d'Form "kōl" beluecht. S: Dat huet sech also an 1200 Joer guer net verännert. C: Erstaunlech, gell! Do gouf et da mat der Zäit a jee no Regioun verschidde Formen, also am Mëttelhéichdäitsche fanne mer "kōl" an "kœl(e)". Aner germanesch Sproochen haten änlech Formen: al­sächsesch kōli, mëttelhollännesch cōle a cool, an am Alengleschen cāwel a cāul. S: A jo, wéi haut am Englesche bei "kale"! C: Genee. An all déi Forme ginn op laténgesch caulis zeréck, mat Variante wéi spéitlaténgesch caulus a Vulgärlatäin cōlis oder cōlus. Dat laténgescht Wuert huet „Still, Stronk“ an och scho „Kabes“ bedeit. D'germanesch Sproochen hunn hei, wéi bei enger Rei anere Geméiszorten, einfach d'Bezeechnung vun de Réimer iwwerholl. An dee selwechte Stamm lieft net just am Germanesche weider, mee och am italieenesche cavolo „Kabes“. A vun do aus komme mer bei e Wuert, dat mer och zu Lëtzebuerg kennen: Kolrabi, oder och Kolraf. D'Bezeechnung geet zeréck op italieenesch cavolo rapa. Dat ass am Fong Kabes + Rübe/Ribb: Den Deel rāpa ass eng „Rübe“, eng Ribb. S: A wat ass elo mam Kabes? C: An do kënnt déi zweet laténgesch Geschicht. Déi fannen ech bal nach méi flott, well, pass op, ech mengen, dass een se am rheinesche "Kappes" nach héiere kann. S: Kappes … wéinst Kapp? C: Genee. D'Dialektform Kappes, also de wäisse Kabes, kënnt iwwer mëttellaténgesch caputium, „Kabeskapp“, vu laténgesch caput, also „Kapp“ oder "das Haupt". Historesch fanne mer am Alhéichdäitschen am 11. Joerhonnert d'Form kabuʒ, am Mëttelhéichdäitschen kabeʒ. Dat kléngt scho bal wéi "Kabes"! D'Geméis ass also duerch seng Kappform bestëmmt. S: An aus dem Kabeskapp gëtt de Kabes? C: Genee dat ass d'Iddi hannert caputium, dat „Kohlkopf“ bedeit. An haut ass Kappes nach besonnesch a westmëtteldäitsche Géigende verbreet, mat Variante wéi Kappes, Kabbes a Kabes. Do gesäit ee gutt, datt eis Landesgrenz keng Sproochgrenz ass. Wa mer Kabes soen, si mer en Deel vun engem méi grousse westlechen Dialektraum, dee bis a Westfalen eropgeet! S: Mee ech waarden elo schonn déi ganzen Zäit drop, datt mer endlech Kabes schwätzen. C: Ech wousst, datt dat kënnt! S: Ech wollt dech just net beim Geméis ënnerbriechen. C: Ma dann dierfs de elo. Well Kabes ass bei eis jo net nëmmen eppes, wat een ësst. Wann ee seet „Schwätz kee Kabes!“, da get et net ëm Gespréicher iwwer Geméis. Da bedeit Kabes einfach Quatsch oder Blödsinn. An dat hu mer erëm net just zu Lëtzebuerg: Och an de Kappes-Dialektgebidder fanne mer Ausdréck wéi Kappes schwätzen oder Kappes machen. S: Also Schwätz kee Kabes! ass da manner exklusiv, wéi mer mengen. C: Genau. An ech fannen et ëmmer flott, wann een eng vermeintlech typesch lëtzebuergesch Riedensaart hëlt an op eemol gesäit: Op där anerer Säit vun der Musel, gëtt et se och! An dann hunn ech nach e bësse weider gekuckt, wat aner Sprooche benotze fir "Blödsinn schwätzen". Op Däitsch kann ee Müll reden. Am Engleschen hu mer rubbish oder, méi graff, bullshit. An am Franséischen ass mäi Liblingsbeispill raconter des salades. S: Also „Zaloten erzielen“. Dat hunn ech souguer kannt! C: Also ech fannen dat herrlech: Mir schwätze Kabes, am Franséische kann een Zaloten erzielen. An op eemol ass de Geméisrayon eng grouss Metapher fir Dommheeten! A lo dee gréisste Fun fact aus menger Kabes-Recherche, bei där ech italieenesch Ënnerstëtzung vu menger léiwer Kolleegin Emilia krut: Mir haten d'Italieenescht cavolo jo virdru scho beim Kohl. A sproochlech gëtt et do dee schéinen Ausdrock: non dire cavolate. Ech huelen dat emol auserneen: cavolo, „Kabes“, dann hu mer cavolata, wat ongeféier „Blödsinn" a wiertlech eppes wéi "Gekabes" bedeit, an de Pluriel ass cavolate. Non dire cavolate! Also à la: „Schwätz kee Gekabes!“. An do ass en nees, de Kabes! E coole Lien tëscht dem Italieeneschen an dem Lëtz., deen ech net kannt hunn! S: Dat sollt een aféieren: Gekabes! C: An de Message vun haut ass: mer solle Kabes iessen, awer kee Kabes schwätzen! S: Wierklech spannend, merci, Caroline! Mir freeën eis op déi nächst Kéier, wann s de nei Wierder fir WiWi matbréngs. C: Merci och! An d’Schlusswuert ass: Äddi!

Reach and audience

Public platform figures. Ratings count people who left a rating, not total listeners.

Spotify

5.0 / 5

4 ratings

Contact E puer Wierder iwwer Wierder

Guest appearances

Books guests

Based on episode analysis; this does not confirm that the show is currently accepting guests.

Questions about E puer Wierder iwwer Wierder